‘ตระกูลเศรษฐี’ ส่งต่อธุรกิจ ให้ทายาทอย่างไร ? ไม่ให้ครอบครัวแตกคอ

เจ้าของกิจการบางคนเริ่มให้ลูกเข้ามาดูแลงานมากขึ้น ตั้งแต่ลูกค้า การเงิน ไปจนถึงการตัดสินใจเรื่องสำคัญของบริษัท ขณะที่พ่อแม่ยังถือหุ้น เป็นเจ้าของที่ดิน หรือมีชื่อค้ำประกันเงินกู้ของกิจการอยู่

ปัญหาอาจเกิดขึ้นเมื่อสองรุ่นเข้าใจคำว่า “ส่งต่อ” ไม่เหมือนกัน พ่อแม่มองว่าให้ลูกเข้ามาบริหารแทน ส่วนลูกอาจเข้าใจว่าตัวเองมีอำนาจตัดสินใจเต็มที่ ความต่างนี้จะชัดขึ้นเมื่อกิจการต้องกู้เงิน ขายทรัพย์สำคัญ เปลี่ยนผู้มีอำนาจลงนาม หรือกำหนดว่าเงินจากกิจการจะจ่ายให้สมาชิกในครอบครัวอย่างไร

การส่งต่อธุรกิจจึงต้องแยกให้ชัดว่า ใครเป็นเจ้าของทรัพย์ ใครมีอำนาจบริหาร และใครมีสิทธิได้รับผลประโยชน์ เพราะทั้งสามเรื่องสามารถอยู่กับคนละคนได้

ก่อนให้ลูกทำธุรกิจต่อ เจ้าของจึงควรรู้ว่าได้ส่งมอบอะไรไปแล้ว เรื่องใดที่ยังต้องการรักษาสิทธิไว้ และหลังลดบทบาทลงจะมีรายได้จากไหน

ตัวอย่างการแยกบทบาทของครอบครัวจิราธิวัฒน์

รายงานของ Forbes ในปี 2007 และ 2014 อธิบายโครงสร้างของครอบครัวจิราธิวัฒน์ ซึ่งเป็นครอบครัวผู้ก่อตั้ง Central Group ว่ามีสภาครอบครัวดูแลเรื่องของสมาชิก เช่น การถือหุ้นและสวัสดิการด้านสุขภาพ การศึกษา และชีวิตหลังเกษียณ

ส่วนการลงทุนและแผนธุรกิจมีบอร์ดบริษัทดูแล โดยรายงานปี 2014 ระบุว่าผู้ถือหุ้นแต่งตั้งบอร์ดเพื่อพิจารณาแผนงานและหารือกับผู้บริหาร

สิ่งที่กิจการครอบครัวนำมาปรับใช้ได้ คือการกำหนดให้ชัดว่า ใครถือทรัพย์ ใครบริหาร และใครได้รับผลประโยชน์ พร้อมวางกลไกดูแลแต่ละเรื่องให้เหมาะกับขนาดของกิจการ

ตรวจทรัพย์และภาระ ก่อนกำหนดอำนาจ

การส่งต่อธุรกิจควรเริ่มจาก การทำรายการหุ้น ที่ดิน อาคาร เครื่องจักร เงินฝาก และบัญชีที่เจ้าของหรือบริษัทใช้ถือเงิน แล้วตรวจเอกสารว่าทรัพย์แต่ละชิ้นอยู่ในชื่อพ่อแม่ สมาชิกคนอื่น หรือบริษัท เพื่อให้รู้ว่าอะไรเป็นทรัพย์ส่วนตัว และอะไรเป็นทรัพย์ของกิจการ

ตรวจหนี้ หลักประกัน และการค้ำประกันส่วนตัวด้วย เพราะแม้ลูกจะบริหารแล้ว พ่อแม่อาจยังมีชื่อเป็นผู้ค้ำหรือมีที่ดินค้ำหนี้อยู่ การส่งมอบตำแหน่งบริหารไม่ได้ทำให้ภาระทางการเงินย้ายตามไปด้วย หากต้องการเปลี่ยนผู้รับภาระหรือถอนหลักประกัน ต้องตรวจสัญญาและตกลงกับเจ้าหนี้ให้ชัด

สมมติว่าพ่อเป็นเจ้าของอาคารและถือหุ้นในบริษัท ลูกอาจเข้ามาบริหารบริษัท ขณะที่อาคารยังอยู่ในชื่อพ่อ หากให้บริษัทเช่า ต้องกำหนดค่าเช่า ระยะเวลา และผู้รับผิดชอบค่าดูแล ส่วนจะโอนหุ้นให้ลูกหรือไม่เป็นอีกเรื่องที่ตัดสินใจแยกกัน

เมื่อเห็นภาพทรัพย์และภาระแล้ว ค่อยกำหนดอำนาจเรื่องใหญ่ เช่น การกู้เงิน การขายทรัพย์สำคัญ หรือการให้หลักประกัน ว่าต้องผ่านใคร ผู้บริหารตัดสินใจได้ถึงระดับใด และเรื่องใดที่เจ้าของเดิมต้องการรักษาสิทธิอนุมัติไว้

ข้อตกลงต้องสอดคล้องกับข้อบังคับและขั้นตอนอนุมัติของบริษัท รวมถึงอำนาจลงนามที่ใช้จริง ควบคู่กับระบบรายงานบัญชีให้เจ้าของทราบเงินสด หนี้ และรายการสำคัญอย่างสม่ำเสมอ การรู้เรื่องหลังทำรายการไปแล้วอาจช้าเกินกว่าจะจัดการผลที่ตามมา

หลังหยุดทำงาน เจ้าของจะมีเงินใช้จากไหน

เมื่อพ่อแม่ลดบทบาท เงินเดือนหรือโบนัสที่เคยได้รับอาจเปลี่ยนไป จึงต้องแยกว่าเงินส่วนใดเป็นค่าตอบแทนจากการทำงาน และส่วนใดเป็นผลประโยชน์จากการถือทรัพย์ เช่น เงินปันผลจากหุ้นหรือค่าเช่าอาคาร

ก่อนวางมือ ควรรวมค่าใช้จ่ายประจำ ภาระหนี้ และค่าดูแลสุขภาพ แล้ววางแหล่งเงินรองรับ หากเคยนำเงินจากกิจการมาใช้ในครอบครัว ต้องกำหนดวิธีรับเงินใหม่ให้ชัดว่าได้รับในฐานะใด จำนวนเท่าไร และจ่ายเมื่อไร

เงินปันผลขึ้นอยู่กับกำไรและการอนุมัติจ่าย ส่วนค่าเช่าต้องอาศัยความสามารถชำระของผู้เช่า หากทั้งสองทางยังมาจากบริษัทเดียวกับที่ลูกบริหาร เมื่อกิจการมีปัญหา รายได้ของพ่อแม่ก็อาจลดลงพร้อมกัน เงินสำรองและทรัพย์ส่วนตัวนอกกิจการจึงช่วยรองรับช่วงที่รายได้สะดุด

ลองทบทวนว่า หากกิจการจ่ายเงินให้ได้น้อยกว่าคาด พ่อแม่ยังมีเงินสำหรับชีวิตประจำวันและการรักษาพยาบาลหรือไม่ และเงินสำรองนั้นเข้าถึงได้เมื่อต้องใช้จริงหรือเปล่า

วางทางออกเมื่อเห็นไม่ตรงกัน

ก่อนส่งมอบ ควรตกลงวิธีจัดการเมื่อเห็นไม่ตรงกัน เช่น ใช้ข้อมูลใดหารือ ใครช่วยเป็นคนกลาง และเรื่องใดต้องผ่านที่ประชุม หากต้องการให้สมาชิกเดิมมีสิทธิซื้อก่อน จะกำหนดสิทธินั้นไว้อย่างไร และให้ใครเป็นผู้ประเมินราคา

เมื่อมีผู้ต้องการซื้อหุ้นต่อ ต้องดูว่าจะชำระเป็นเงินก้อนหรือแบ่งจ่าย และเงินจะมาจากไหน เพื่อให้การออกของสมาชิกคนหนึ่งไม่สร้างปัญหาสภาพคล่องให้คนที่อยู่ต่อ เงื่อนไขเหล่านี้ควรตกลงก่อนเกิดข้อพิพาท

ธนาคารไทยพาณิชย์อธิบายว่า ธรรมนูญครอบครัวสามารถใช้กำหนดบทบาทสมาชิก นโยบายส่งต่อ สวัสดิการ และกลไกจัดการความขัดแย้ง ครอบครัวจึงนำแนวคิดนี้มาวางขั้นตอนที่ทุกฝ่ายรับรู้ก่อนเกิดปัญหาได้ ครอบครัวจึงนำแนวทางนี้มาวางขั้นตอนที่ทุกฝ่ายรับรู้ เพื่อใช้เมื่อหารือกันเองไม่ลงตัว

อีกกรณีที่ต้องเตรียมคือวันที่เจ้าของเจ็บป่วยหรือจัดการเองไม่ได้ ควรมีผู้เข้าถึงข้อมูล ผู้ช่วยตรวจสอบ และเอกสารให้อำนาจที่เหมาะสม โดยให้ทนายตรวจผลทางกฎหมายตามสถานการณ์จริง ส่วนการส่งต่อหลังเสียชีวิตต้องวางแผนแยกจากการดูแลทรัพย์ระหว่างมีชีวิต

ตรวจเอกสารและภาษีให้ตรงกับแผน

เมื่อครอบครัวตกลงกันแล้วว่าใครจะถือหุ้น ใครมีอำนาจตัดสินใจ และเรื่องใดเจ้าของเดิมต้องการรักษาสิทธิไว้ ขั้นต่อไปคือทำให้ข้อตกลงเหล่านั้นสอดคล้องกับเอกสารที่ใช้จริงของบริษัท เช่น ข้อบังคับบริษัท สมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น อำนาจลงนาม และสัญญาที่เกี่ยวข้อง

ธนาคารกสิกรไทยอธิบายว่า ธรรมนูญครอบครัวเป็นกรอบข้อตกลงของสมาชิกในครอบครัว แต่ตัวเอกสารไม่ได้ทำให้ทุกเรื่องมีผลทางกฎหมายทันที เรื่องที่ต้องการให้เกิดผลจริงจึงต้องนำไปจัดทำในรูปแบบที่เหมาะสม เช่น เอกสารบริษัทหรือสัญญา และตรวจให้สอดคล้องกับกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

อีกเรื่องที่ต้องดูก่อนโอนหุ้นคือภาษี เพราะการให้หุ้นแก่ลูก การขายหุ้น หรือการทยอยโอน อาจมีผลทางภาษีต่างกัน ตัวอย่างเช่น คำวินิจฉัยกรมสรรพากรวันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2568 พิจารณากรณีเฉพาะที่บิดาให้หุ้นบริษัทนอกตลาดแก่บุตรโดยไม่มีค่าตอบแทน และวินิจฉัยผลทางภาษีของทั้งผู้ให้ ผู้รับ และกรณีที่ผู้รับนำหุ้นไปขายต่อ

ดังนั้น ก่อนเปลี่ยนชื่อผู้ถือหุ้นหรือโอนทรัพย์จริง เจ้าของควรตรวจทั้งเอกสารบริษัท ผลทางกฎหมาย และภาษีให้ตรงกับวิธีส่งต่อที่ครอบครัวเลือก

ก่อนให้ลูกทำธุรกิจต่อ เจ้าของควรตอบได้ว่าได้ส่งมอบอะไรไปแล้ว ยังรักษาสิทธิอะไรไว้ มีเงินใช้จากไหน และหากวันหนึ่งจัดการเองไม่ได้ ใครจะช่วยดูแลผลประโยชน์เหล่านั้น